wtorek, 6 maja 2014

Jan Ansgary Czapski pochowany pod ruinami klasztoru w Łąkach Bratiańskich


Jan Ansgary Czapski, starosta bratiański 1723-1742

 Wstęp:
            Osoby zainteresowane historią klasztoru w Łąkach Bratiańskich, który spłonął w 1882 roku, a prędzej został zamknięty przez władze pruskie w roku 1875 odsyłam do moich artykułów. Znajdziecie w nich informacje o cudach, koronacji cudownej figury Matki Boskiej w 1852 roku oraz o legendarnych objawieniach i czasach pogańskich, w których w miejscu klasztoru stał Święty Gaj Sasinów. Artykuły mojego autorstwa podaję pod bibliografią.



Ciała, które spoczywają pod ruinami do dnia dzisiejszego...

            Klasztor franciszkanów w Łąkach Bratiańskich, w dokumencie fundacyjnym nazwano klasztorem pw Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Wiemy, że znajdowały się w nim dwie kaplice. Pierwsza św. Kazimierza została ufundowana przez biskupa Kazimierza Jana Opalińskiego. Druga powstała z inicjatywy rodu Działyńskich, starostów Bratiańskach. Nazwano ją kaplicą św. Piotra, a w jej wnętrzu umieszczono relikwię (ołtarz?) św. Krzyża. Poza tym w klasztorze zbudowano kryptę, w której w 1693 roku spoczął biskup Opaliński. Poza nim w ruinach klasztoru, w kryptach przysypanych ziemią do dnia dzisiejszego spoczywają pochowani niegdyś w tym wyjątkowym miejscu trzej członkowie rodu Działyńskich: Tomasz starosta Bratiański z lat 1688 – 1714, Adam, starosta od 1644 do 1660 roku oraz wojewoda chełmiński Michał Działyński. Ostatnią i zarazem najwybitniejszą postacią do dnia dzisiejszego spoczywającą w Łąkach Bratiańskich jest Jan Ansgary Czapski (1699 – 1742) podskarbi wielki koronny, który był głównym doradcą w sprawach Prus Królewskich króla Augusta III Sasa (1733 – 1763).

            Jan Ansgary Czapski jest jedną z ciekawszych postaci pochowanych w klasztorze w Łąkach Bratiańskich. Żył w latach 1699-1742 i zajmował wysokie stanowiska w państwie. Był jednym z zaufanych Augusta III Sasa przedostatniego króla Polski w latach 1733-1763. Dziś wielu mieszkańców wsi Łąki Bratiańskie sąsiedniego Nowego Miasta Lubawskiego, a szerzej Ziemi Lubawskiej nie zdaje sobie sprawy, że szczątki tego dostojnika spoczywają cały czas pod ruinami klasztoru.
            Opisując historię tego dostojnika warto się skupić na najwyższych funkcjach, które pełnił. Tak, więc Jan Ansgary Czapski w ciągu swego żywota był:

- podskarbim wielkim koronnym
- marszałkiem Trybunału Głównego Koronnego
- wojewodą chełmińskim
- głównym doradcą Augusta III Sasa w sprawach Prus Królewskich
- starostą bratiańskim w latach 1723-1742
- łowczym wielkim koronnym


Podskarbi wielki koronny

          W czasach króla Kazimierza Wielkiego (1333-1370) stworzono grupę najwyższych dostojników (ministrów), byli to członkowie "administracji centralnej" w Rzeczpospolitej. Do grupy tej należało pięciu ministrów:
1. Marszałek wielki koronny - najważniejszy minister; miał uprawnienia zbliżone do obecnego Ministra Spraw Wewnętrznych. Marszałek dysponował gwardią królewską i tzw. milicją marszałkowską. Poza tym przewodniczył sądowi, który wydawał wyroki niepodlegające apelacji.

2. Marszałek nadworny koronny - miał takie same uprawnienia jak marszałek wielki, ale gdy obaj byli na dworze, to pierwszeństwo przysługiwało marszałkowi wielkiemu. Z czasem dwory zaczęły rezydować w mieście stołecznym, a marszałkowie stali się w zasadzie zarządcami stolicy. Marszałkowie na początku byli odpowiedzialni za dbanie o bezpieczeństwo króla, a z biegiem czasu zaczęli dbać o bezpieczeństwo publiczne w całej stolicy.

3. Kanclerz wielki koronny (oraz podkanclerzy) byli niezwykle ważnymi urzędnikami. Kanclerz był odpowiedzialny za przygotowywanie pism, które wyrażały oficjalną wolę króla. Był nazywany strażnikiem praw. Podobnie jak obecny minister spraw zagranicznych prowadził korespondencję dyplomatyczną, był też odpowiedzialny za rokowania z obcymi państwami. Warto też wiedzieć, że wszystkie przywileje królewskie, każdy dokument dotyczący spraw krajowych, aby uzyskać moc prawną musiał być podpisany przez monarchę i opieczętowany przez kanclerza. Poza tym konstytucja z 1717 roku uczyniła kanclerza i podkanclerza strażnikami przestrzegania przez monarchę uchwalonych wówczas zasad funkcjonowania unii polsko-saskiej. Kanclerza nazywano często "ustami królewskimi", ponieważ w imieniu monarchy przemawiał w sejmie oraz przyjmował petycje składane do króla. Należy też pamiętać, że kanclerz był odpowiedzialny za kierowanie kancelarią królewską. Ważną funkcją kanclerza było przewodniczenie sądom asesorskim, które rozpatrywały sprawy wnoszone przeciw miastom królewskim oraz apelacje do sądów miejskich.

4. Podkanclerzy - on i kanclerz byli upoważnieni do kontroli wszystkich dokumentów; obaj mieli też zakaz pieczętowania dokumentów, które były niezgodne z prawem.

5. Podskarbi wielki koronny - do podstawowych obowiązków podskarbiego należało ściąganie dochodów państwowych oraz ich dystrybucja. Poza tym podskarbi był odpowiedzialny za przechowywanie archiwów państwowych, insygniów koronnych oraz innych precjozów. Jan Ansgary Czapski został wybrany na podskarbiego wielkiego koronnego w roku 1738. Od tej pory musiał m.in. nadzorować mennicę królewską. Poza tym był to jedyny minister, który miał obowiązek  składać sprawozdanie ze swojej działalności przed sejmem. Już w czasach króla Zygmunta I Starego (1506-1548) zobowiązano osobę pełniącą urząd podskarbiego do przedstawiania rachunków przed senatem. Za panowania Zygmunta II Augusta (1548-1572) dokładnie w 1550 roku rozszerzono ten obowiązek do przedstawiania sprawozdania przed całym sejmem.


Ciekawostka:
            Poza pięcioma opisanymi ministrami bardzo ważne w Rzeczypospolitej były jeszcze dwa urzędy: hetmana wielkiego koronnego i hetmana wielkiego litewskiego, które swoimi początkami sięgają przełomu XV i XVI wieku. Ich ukształtowanie się było logiczną konsekwencją pojawienia się armii zawodowych (kończących definitywnie erę średniowiecznych rycerzy). Obu hetmanów wielkich (oraz ich zastępców: hetmana polnego koronnego i hetmana polnego litewskiego) zaliczamy do tzw. ministrów wojny, coś na wzór obecnego ministra obrony i zwierzchnika sił zbrojnych w jednym.


Trybunał Koronny
            Jan Ansgary Czapski był marszałkiem Trybunału Głównego Koronnego. Cóż to oznacza? Już tłumaczę. Aby wyjaśnić owe zagadnienie należy się cofnąć do początku, a w tym przypadku początkiem jest wojna w Inflantach, do której doszło w czasach króla Stefana Batorego (1575-1586). Nie była to pierwsza wojna w Inflantach, ponieważ Polska wojowała już z Rosją o ten kawałek ziemi w latach 1558-1570. Jednakże w czasach króla Batorego w Polsce doszło do kilku przełomowych wydarzeń, które znacznie wpłynęły na dalsze losy Rzeczypospolitej. Pierwszym wydarzeniem był atak na Inflanty cara Rosji Iwana IV Groźnego w 1577 roku. Car wkroczył wówczas do Inflant z armią liczącą ponad 30 tys. żołnierzy. 

            W Rzeczypospolitej w 1578 roku zwołano sejm, na którym podjęto decyzję o zbrojnym rozprawieniu się z Iwanem IV Groźnym, człowiekiem, który w 1547 roku, jako pierwszy władca w historii koronował się na cara Rosji. W tamtych czasach w Polsce nie było prawdziwej, regularnej armii zawodowej. Istniały liczne kontrowersje, dyskutowano o wprowadzeniu podatków na utrzymywanie stałej armii, ale podatki takie wprowadził dopiero Sejm Niemy w 1717 roku. W XVI wieku podstawowe źródło finansowania wojen przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów stanowiły podatki tymczasowe uchwalane przez sejm "podczas wojny". Podatki te uchwalano na określony czas, miały one charakter jednorazowy, a jeśli była potrzeba uzyskania większej ilości pieniędzy to jedynym wyjściem było ponowne zwołanie sejmu. Podatki wojenne nazywano poborem. 

            Wróćmy teraz do sejmu w roku 1578. Jak już wspomniałem podjęto wówczas decyzję o zbrojnym ataku na rosyjskie wojska Iwana IV Groźnego. Jednakże szlachta (posłowie) starała się coś dla siebie "ugrać" i powiedziała królowi Stefanowi Batoremu, że otrzyma podatki, jeśli zrzeknie się swoich praw sądowniczych i zgodzi na utworzenie Trybunału Koronnego. Król Polski zgodził się na jego utworzenie w zamian za podatki na wojnę. Swoją decyzją na zawsze sprzedał uprawnienia królów w dziedzinie sądownictwa. 

            Utworzony w 1578 roku Trybunał Koronny był odpowiednikiem współczesnego Sądu Najwyższego.  Trybunał składał się z deputatów wybieranych spośród szlachty i duchowieństwa. Deputaci szlacheccy wybierali marszałka, a deputaci duchowni prezydenta Trybunału. Deputatów wybierano corocznie na sejmikach deputackich (po 1-2 z województwa).
            Jan Ansgary Czapski był właśnie takim marszałkiem Trybunału Koronnego wybranym przez deputatów szlacheckich w 1735 roku. Pełnił ten urząd przez rok.


Herb Leliwa
Jan Ansgary Czapski i jego życie...
            J.A. Czapski był synem Piotra Aleksandra kasztelana chełmińskiego oraz Teresy z domu Kos. Jego rodzina posługiwała się herbem Leliwa. Ansgary pobierał nauki w kolegium jezuickim w Grudziądzu lub Toruniu. Wiemy, że w 1713 roku uczył się w gimnazjum w Braniewie. Poza tym posiadamy informacja, z których wynika, że przed 1722 rokiem wziął ślub z Teresą Zamoyską, co go skoligaciło z czołowymi rodami polskiej magnaterii w wyniku czego otrzymał w posagu kilka starostw - między innymi bratiańskie i łąkorskie.

            Jan Ansgary Czapski jest osobą z niezwykle bogatym życiorysem. Dla historyków Ziemi Lubawskiej zapewne kluczowe znaczenie będzie miał fakt, że był on w latach (1723-1742) starostą bratiańskim. O starostach bratiańskich, ich roli, o tym, że mieszkali na zamku w Bratianie już pisałem w artykule pt.: "Piękno czasów szlacheckich" do którego link (adres) umieściłem pod bibliografią. W tym miejscu nie chciałbym powielać tego co już prędzej pisałem dlatego skupię się na innych ciekawostkach z życia tej postaci. Jan Ansgary Czapski był jednym z największych magnatów w Prusach Królewskich, posiadał około 40 osad w województwie chełmińskim. Zbudował pałace w Warszawie i Gzinie oraz rozbudował pałac w Nowej Wsi Szlacheckiej. Jako wybitny intelektualista swoich czasów wiedział o potrzebie zwiększenia w Polsce ilości wojsk zawodowych. Ich ilość utworzona podczas Sejmu Niemego w 1717 roku nie była zbyt imponująca (zaledwie kilkanaście tysięcy). Poza tym wniósł on projekt cła generalnego w wysokości 3% od krajowców i 6% od obcych, był też zwolennikiem ograniczenia uprzywilejowanej pozycji Żydów.


            Śmierć:
            Jan Ansgary Czapski zmarł 7 października 1742 roku w Warszawie. Jednak jego pogrzeb odbył się na Ziemi Lubawskiej w Łąkach Bratiańskich. Na terenie klasztoru franciszkanów, po którym dziś zostały tylko ruiny murów poza Ansgarym zostali pochowani m.in.:

Tomasz Działyński, wojewoda chełmiński.
Adam Działyński, starosta bratiański.
Kazimierz Jan z Bnina Opaliński, biskup chełmiński.
Michał Działyński, wojewoda chełmiński.

           
            Czapski pozostawił po sobie ogromny majątek w wysokości 1 mln złotych. Jako ciekawostki warto przytoczyć, że jego serce pochowano w kościele reformatów w Warszawie. Z Teresą Zamoyską Ansgary miał trzy córki: Marię (późniejszą żonę ostatniego w historii starosty bratiańskiego w latach 1742-1772 Tomasza Czapskiego), Annę i Brygidę.



Bibliografia:
Markiewicz Mariusz, Historia Polski 1492-1795, Kraków 2005.
Hasło: Bratyan [w:] Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, s. 335 -

Cieszyńska Sylwia, Kult Matki Boskiej Łąkowskiej w Łąkach Bratiańskich.
Studium Liturgiczne. Praca magisterska napisana na seminarium naukowym z Liturgiki pod kierunkiem ks. dr hab. Władysława Nowaka.
Korecki Andrzej, Sanktuarium Maryjne w Łąkach Bratiańskich, Pelplin 2002.
Orłowicz Mieczysław, Ilustrowany przewodnik po województwie pomorskim, Lwów – Warszawa 1923.
Szkic historyczny Klasztoru Łąkowskiego, Kalendarz Łąkowski, dodatek do Drwęcy na rok 1934.
Uratował łąkowską figurkę spod gruzu, Gazeta Nowomiejska, 4 – 10 września 2009.



Moje artykuły:


Piękno czasów szlacheckich

Klasztor w Łąkach Bratiańskich dawniej zwany Częstochową Północy (część 1) 

Klasztor w Łąkach Bratiańskich dawniej zwany Częstochową Północy (część 2)

 

Autor: Tomek

Kontakt: 
ziemialubawska@protonmail.com






Wszelkie prawa zastrzeżone!
Jeśli chcesz skorzystać z moich materiałów najpierw zapytaj mnie o zgodę ;)

 

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz