Gwara, zwyczaje i obrzędy na ziemi lubawskiej

Rynek w Nowym Mieście Lubawskim - okres międzywojenny (lata 20 lub 30 XX w.) - Zdjęcie z archiwum Krzysztofa Kliniewskiego

Ziemia lubawska to kraina historyczna sąsiadująca od południa z Mazowszem Płockim, od wschodu z Mazurami, od północy z Prusami określanymi przez miejscową ludność jako Stare Prusy (inaczej: Prusy Górne), oraz na zachodzie i północnym zachodzie z ziemiami: dobrzyńską, michałowską i chełmińską. Omawiany obszar tworzył przez wieki częściowo odrębną jednostkę polityczno-administracyjną, gospodarczą, społeczną, a nawet kościelną. Na terenie ziemi lubawskiej wytworzyła się specyficzna kultura ludowa wyróżniająca się własnym dialektem, zwyczajami, wierzeniami oraz niezwykłym przywiązaniem do religii katolickiej [1]. 

            Historia omawianych terenów jest ściśle związana z historią ziemi chełmińskiej, do której wlicza się ziemię lubawską od XIII wieku. Mimo to na tym małym obszarze mieszkańcy stanowili odrębną społeczność różniącą się w znacznym stopniu od mieszkańców Prus i Mazur.  Wykazywali za to etniczne, kulturowe i religijne związki z ludnością polską zamieszkującą ziemię chełmińską i michałowską. Na terenie ziemi lubawskiej dominowała warstwa bogatych chłopów nazywanych przez miejscową ludność gburami. Poza tym mieszkańcy tych ziem wyróżniali się specyficzną gwarą lubawską, obrzędowością, wierzeniami oraz zwyczajami weselnymi i pogrzebowymi. W czasach nowożytnych nawet silnie ewangelicki region mazurski nie wywarł jakiegoś większego wpływu na mieszkańców ziemi lubawskiej. Odrębność obu tych regionów podkreśla między innymi wyznanie religijne: Lubawiak — katolik, Mazur — ewangelik [2].

            Liczne regionalne zwyczaje, powiedzenia, dialekt i przysłowia pozwalają zasugerować, że ziemia lubawska zawierała pewne swoiste cechy etnograficzne stanowiące o jej odrębności. Wyróżniały one dość wyraźnie omawiany obszar od sąsiednich Mazur, a także, chociaż nieznacznie, od ziemi chełmińskiej, michałowskiej i dobrzyńskiej. Warto też podkreślić, że cechy etnograficzne analizowanego rejonu silnie wiązały go z polską kulturą ludową.

 

Gwara ziemi lubawskiej

            Jak wszyscy wiemy język polski nie jest jednolity. W wielu miejscowościach naszego kraju możemy zaobserwować znaczne różnice w wymowie niektórych wyrazów, a nawet całych zwrotów. Wewnętrzne zróżnicowanie naszego języka jest następstwem uwarunkowań geograficznych oraz zmian historyczno – osadniczych, kulturowych i politycznych, jakie dokonywały się na przestrzeni wieków. Na terenie Polski występuje pięć podstawowych dialektów, które powstały w wyniku migracji części ludności prasłowiańskiej. Są to następująco: dialekt wielkopolski, małopolski, mazowiecki, śląski i kaszubski. Gwara ziemi lubawskiej jest zaliczana do szeroko rozumianego dialektu mazowieckiego, który razem z gwarami malborską i grudziądzką należy do grupy jabłonkowanie:
(inaczej: sziakanie) wymowa spłg. dziąsłowych sz, ż, cz, dż i środkowojęzykowych ś, ź, ć, dź jako miękkich sz�, ż�, cz�, dż�dialektów mieszanych powstałych w wyniku ekspansji w XIII i XIV wieku ludności etnicznie polskiej z ziemi chełmińskiej i z części Mazowsza na tereny zamieszkałe dawniej przez Prusów. Gwara lubawska obejmuje obszar, który wówczas zajęli polscy osadnicy, narzucając swój język ludności pruskiej. Obszar ten rozciąga się od Lidzbarka Welskiego i Nowego Miasta Lubawskiego, aż po Lubawę i jej okolice. Podsumowując należy stwierdzić, że gwara lubawska powstała w wyniku wymieszania się rodzimych języków pruskich z językami osadników pochodzących z ziemi chełmińskiej, dobrzyńskiej, michałowskiej oraz z Mazowsza [3].

Zgodnie z regułami gwary ziemi lubawskiej, lubawiacy nie chodzili przez most bez czapki, lecz bez most przez czapki, charakterystycznymi cechami „gwary" lubawskiej było wymawianie w miejsce „o" samogłoski „a”, co dawało traciny w miejsce trocin. Zamiast „an" wymawiano „un" w wyniku czego z bociana stawał się bociun. Najbardziej charakterystyczną końcówką dialektu była końcówka „wa" przez, którą zamiast mamy słyszało się mawa a zamiast damy - dawa, w wyniku czego powstało sztandarowe lubawskie przysłowie: „ My mawa, my dawa my powiat Lubawa" [4].

W dialekcie lubawskim często zmieniano „sz” i „cz” na „si” i „ci”, co dawało bardzo ciekawe i typowe tylko dla ziemi lubawskiej efekty językowe. W ten sposób zamiast - woda ścieka, pies szczeka, słyszało się - woda szczeka, pies ścieka, szczera lubawianka zostawała ścierą lubawianką, szare siano stawało się siarym szanem, żaba zaś ziabą. Poza tym „ja” przechodziło w „je” – co dawało np. jebłko albo jegodę, a „ra” przechodziło w „re” – co dawało np. reno, redło zamiast rano i radło. Dawni mieszkańcy Sampławy jeszcze dzisiaj wspominają, jak nauczyciel na lekcjach przyrody pytał ich: „ Dżeczi,jaka sze ciapla w torfiakach chowie? Następnie zaś, gdy nie mógł doczekać się odpowiedzi, sam wyjaśniał.: „Toć to ciapla sziwa” [5].

Kolejną charakterystyczną cechą gwary lubawskiej jest stwardnienie ś, ź, ć, dź, np. wymawia się „rozrobic”, „pienc” zamiast rozrobić, pięć.  Ostatnią z licznych cech, o której wspomnę jest zatarcie różnicy artykulacyjnej między „i” oraz „y’, np. wymawia się warziwo, grzibów, kulym, drugym zamiast warzywo, grzybów, kuliśmy, drugim [6].

Poprzestanę na tych kilku przykładach, które moim zdaniem wystarczająco pokazują odmienność i charakterystyczne cechy gwary lubawskiej, którą można jeszcze usłyszeć z ust średniego i starszego pokolenia. Niepokojący jest fakt, że dawny lubawski dialekt jest zupełnie obcy większości młodzieży ziemi lubawskiej, która jest przekonana, że jej język nie różni się niczym od mowy innych mieszkańców okolicznych terenów. Bardziej uświadomieni mieszkańcy próbują jednak podtrzymać znajomość gwary jako ważnego elementu folkloru regionu, dobrym przykładem są teksty Bernarda Jacka Standary z Lubawy, autora cyklu: Gawędy Klimka z Dybzaka w Głosie lubawskim, pisane gwara lubawską. Jeśli zaś chodzi o świat Internetu to należy wspomnieć o stronie www.gwarypolskie.uw.edu.pl. Jest to multimedialny przewodnik pod redakcją Haliny Karaś. Na stronie tej znajdują się szczegółowe informacje o gwarach z całej Polski. Oto zapisana gwarą legenda związana z kościołem we wsi Zwiniarz, którą można znaleźć na wspomnianej stronie:

Nasz kościół odkruł jeleń. Bo tu kedysz muszał być te^yż koszciół, eno że musziała przyść jaka zagłada. I tu był kosciół kedyś było na te l·iny, te^y zwony, nie, i set jeleń – a to były zarosz’la tutaj – i szet jeleń i tymy rogami o te lyne zawadził, nie mógł sie odplo^untać i sie cofał, co sz’e to bim! bim! tak, nie..I te^yn jeleń, wtedy co to ludzie tam chodzili w te, tak jak tera tu mawa (tj. mamy) to tu te jeżioro je, to taka legenda te^yz troche z tym jeziorem je, nie – tyn las, no w lesie, no i te^yn koszciół tak na takim podwyzsze^yniu i tam, tu musziała być jakaś zagłada, bo teraz jak robil·i}, to same kosz’ci so pod tym kosz’cziołem. Tutaj to wieze tam tera remonto^uwali, to dwa worki kosz’ci ludzkich było. Ale to same kosz’ci, nic wiencyj. To musziała być jakaś zagłada.

Na zdjęciu: Burka lniana, wykonana w Grabowie w 1890 roku. Jest (była) jednym z eksponatów Muzeum Ziemi Lubawskiej w Nowym Mieście Lubawskim. Muzeum niestety już nie istnieje. Eksponaty, które się kiedyś w nim znajdowały możecie obejrzeć na moich zdjęciach w tym miejscu: Muzeum Ziemi Lubawskiej - KLIKNIJ

Zwyczaje i obrzędy na ziemi lubawskiej

            Na terenie ziemi lubawskiej na przestrzeni wieków narodziło się wiele zwyczajów i obrzędów związanych z ważnymi wydarzeniami dla miejscowej ludności. Wydarzenia te to m.in. wszelkie prace związane z rolnictwem, narodziny dziecka, zawarcie małżeństwa oraz wszelkie obrzędy związane z rokiem kościelnym. Poza tym na terenie ziemi lubawskiej występowały dość ciekawe wierzenia i zwyczaje pogrzebowe. Wśród nich najczęściej spotykanymi były wierzenia poprzedzające zgon. O jego nastąpieniu ludność niektórych wsi wnioskowała często ze zdarzeń towarzyszących wykonywaniu prac polowych. Na przykład jesienią podczas wykopek ziemniaków gospodarze pilnowali, aby nie pominąć żądnej radliny, bowiem ominięta radlina mogła być zwiastunem śmierci, któregoś z domowników. Podobnie wiosną w czasie sadzenia ziemniaków, pilnowano by nie zostawić na polu nieobsadzonej bruzdy, a podczas orki rolnik pilnował by nie zostawić kawałka niezaoranego pola. Jedno i drugie mogło oznaczać, odejście z tego świata członka rodziny lub przyjaciela. To samo odnosiło się do zasiewów, np.: we wsiach Montowo i Zwiniarz tak bardzo obawiano się nieobsianej roli, że gdy zabrakło ziarna siewnego, siewca tak długo nie schodził z pola, aż ktoś z domowników nie doniósł mu ze spichrza potrzebnego do dokończenia zasiewów materiału siewnego. Właśnie, dlatego bogaci gburzy w czas zasiewów mieli zwyczaj wychodzić w pole z parobkami, którzy szli za nimi z zapasem ziarna. Podobny zwyczaj występował we wspomnianej prędzej wsi Zwiniarz, gdzie pilnowano, by siew odbywał się tylko wtedy, gdy wszyscy domownicy byli zdrowi. W przeciwnym razie wykonywanie tej czynności mogło pogorszyć stan zdrowia chorego członka rodziny, a nawet przyspieszyć jego zgon [7].

W większości lubawskich wsi wierzono, że niektórzy starzy ludzie nazywani tutaj starkami, mogą przewidzieć dzień swojej smierci. Wydarzenie to mogły im przepowiadać przeciągłe krzyki leśnych ptaków: puchacza, wrony czy sroki, przy czym najbardziej złowieszczym było pohukiwanie sowy zwanej „pójdźką", której wołanie miało brzmieć podobnie do okrzyku; pójdźtuuu, pójdźtuu. Za złowróżbne uważano też niespodziewane pojawienie się wewnątrz domu jaskółki. Właśnie z tej przyczyny na wsi lubawskiej często spotykanym zwyczajem, było zamykanie drzwi domostw podczas długotrwałej suszy tak, by spragnione jaskółki nie mogły w poszukiwaniu wody wfrunąć do środka. Także piejącą kurę uważano za zwiastuna nieszczęścia. W takich przypadkach gospodarze piejące kury zabijali i z pierzem zakopywali w ziemi. Niepomyślność przewidywano też na podstawie przeciągłego wycia psa, zwłaszcza, jeśli to trwało przez kilka godzin albo dni. W tym przypadku do najbardziej złowróżbnych zaliczano te zdarzenia, gdy psy wyjąć wyciągały łeb w stronę domu gospodarza, podchodziły na próg i zbliżały się do ścian. Poza tym za niezwykle groźne uważano kretowiska, które pojawiały się na polu lub wewnątrz zagrody. Tego typu zjawiska w okolicach wsi Tylice miały kilka znaczeń. Tam najbardziej złowieszcze były kretowiska pojawiające się wewnątrz zagrody zaś pojawiające się poza zagrodą uważano za pomyślne. Dlatego często zdarzało się, że mieszkańcy Tylic w celu zapewnienia pomyślności w hodowli trzody i bydła, chwytali krety i zakopywali je pod progami chlewów i obór. Kolejnym popularnym wierzeniem zwiastującym zgon była tzw. ogłoska bardzo popularna na ziemi lubawskiej. Było to odbierane przez członków rodziny, bliskich lub znajomych zawiadomienie o śmierci wysyłane do nich przez zmarłego. Miało ono formę nagłego pukania w szyby okien, spadnięcia obrazu ze ściany, zatrzymania zegara, otwierania lub zatrzaskiwania drzwi. Mogły też przybierać formy zjawisk atmosferycznych takich, jak tuman piasku sypnięty na polu albo drodze pod nogi idącego albo porywisty podmuch wiatru. Podmuch wiatru miał jeszcze inne znaczenie otóż lubawiacy wierzyli, że silny wiatr powstaje w chwili, gdy ktoś się powiesił. Na terenie ziemi lubawskiej do dziś daje się konającemu do ręki gromnicę, aby mu ulżyć i aby umierał z Bogiem – zgodnie z wiarą katolicką [8].

Niektóre kobiety opowiadały, że podczas wojny wiadomość o śmierci swych mężów, ojców czy braci otrzymywały w trakcie wykonywania prac domowych.  Formą ogłoski było na przykład poruszające się w misce pojedyncze ziarno podczas przebierania grochu, dzwonienie pokrywy na garnku odstawionym z ognia, czy samoistny skrzyp żurawia u studni.
Na wsi lubawskiej panowało też przekonanie, że ogłoski przekazują swym dzieciom umierające matki, przychodzą o północy do pozostawionych niemowląt, karmią je piersią, uspokajają głaszcząc po główce lub kołysząc kolebką [9].

Artykuły mojego autorstwa, które ukazały się na łamach Głosu Lubawskiego

Według wierzeń lubawiaków, zmarli gospodarze wykazują też troskę o pozostawione narzędzia, zwierzęta, pszczoły i sady. Tak na przykład przed II wojną w Świniarcu widywano wielokrotnie pewnego zmarłego gbura, jak wchodził i wychodził z budynku, w którym za życia przechowywał swoje narzędzia gospodarskie, i jak wynikało z opowieści świadków czynił to, by zapobiec ich niszczeniu i dewastacji przez swego następcę. Mieszkańcy Prątnicy natomiast pamiętają, że tam przed wojną widywano zmarłego gospodarza dozorującego pszczoły w pasiece, a działo się tak, dlatego, bo po jego śmierci nikt z domowników nie dopełnił starego obyczaju powiadomienia pszczół o zgonie ich opiekuna [10].

Na terenie ziemi lubawskiej istniał ciekawy rytuał związany z czuwaniem przy zwłokach zmarłego. Jeśli zgon nastąpił latem, to najbliżsi zmarłego natychmiast udawali się po darninę, na której układano umyte zwłoki nieboszczyka, owijając je w całun prześcieradła.  Natomiast, jeśli zgon nastąpił zimą to wówczas zmarłego kładziono na desce opartej o krzesła lub ławy. Następnie członek rodziny zamykał mu oczy, gdyż jak wierzono otwarte oczy mogą kogoś z rodziny „wyprowadzić” na cmentarz. Po całej ceremonii zmarły był ubierany i wkładany do trumny. Osoby niosące trumnę często podkreślają, że staje się ona w pewnym momencie dużo cięższa. Mieszkańcy ziemi lubawskiej wierzyli, że w tym momencie dusza zmarłego siada na niej [11].

Rodzina zmarłego po pogrzebie zapraszała uczestniczących gości i znajomych na stypę. Odbywały się one z reguły we wsiach kościelnych zamieszkiwanych przez dużą ilość ludzi, a urządzano je w karczmach. Stypy ze względu na swój własny koloryt były ważnymi wydarzeniami w życiu społeczności wiejskiej ziemi lubawskiej, miejscowi nazywali je „Przepijaniem skórki nieboszczyka". Należy podkreślić, że uczty tego rodzaju przysługiwały tylko osobom zmarłym śmiercią naturalną, które według miejscowych wierzeń nie były obciążone ciężkimi grzechami. Jeszcze u schyłku XIX wieku i na początku XX wieku był dość powszechny na omawianym terenie zwyczaj rozsyłania po wioskach specjalnych znaków powiadamiających o śmierci osoby dorosłej. W jednych okolicach obnoszono w tym celu kulę z naciętym krzyżykiem, w innych obnoszono nazywaną ogłoską - laskę gromadzką, na której nacinano nowy krzyżyk z inicjałami zmarłego. Natomiast w miejscowościach, gdzie na rozstajach stał krzyż przydrożny sygnalizowano to, ustawianiem u podnóża krzyża przydrożnego wyrzezanego z drewna małego krzyżyka, lub poprzez wyrzezanie znaku krzyża [12].

Kolejne równie ciekawe zwyczaje i wierzenia mieszkańców ziemi lubawskiej dotyczą świąt kościelnych, a zwłaszcza Bożego Narodzenia, Nowego Roku i Wielkanocy. Według profesora Falkowskiego większość z nich stanowi relikt po dawnych zwyczajach i wierzeniach, które miały zapewnić powodzenie i urodzaj w nadchodzącym roku, a także być podziękowaniem za pomyślny stary rok. Na terenie ziemi lubawskiej dzień wigilii (24 grudnia) w rodzimym dialekcie zwanej Wilią zawsze obchodzono w sposób uroczysty. Tego dnia od południa nikt nie pracował – wierzono, że w tym czasie grasują duchy i praca mogłaby je rozzłościć. Wieczerzę wigilijną podawano tradycyjnie wraz z pierwszą gwiazdką. Wiemy, że jeszcze w połowie XIX wieku wieczerzę przyrządzano z dziewięciu, a czasami nawet z dwunastu różnych potraw oraz praktykowano zwyczaj dzielenia się opłatkiem ze zwierzętami [13].

            Zgodnie ze starym zwyczajem lubawska młodzież o zmierzchu, tuż po wieczerzy wigilijnej, chodziła po wsi przebrana za babę i dziada, kominiarza, bociana z czerwonym dziobem i długimi szczypcami. Jeden z gwizdów jeździł na sztucznym koniu zrobionym z drewna lub tektury i straszył dzieci, a bocian szczypał młode panny. Kominiarz smolił sadzą dziewczęta, a dziad z babą zbierali do koszy datki w postaci świątecznych wypieków i pieniędzy na wspólną kolację [14].

            W święta Bożego Narodzenia lubawiacy spożywali wiele oryginalnych potraw, takich jak np.: kwaśną dynię, szmurowaną kapustę, nudle – czyli kluski do rosołu, czerninę z kaczki lub gęsi, kartofle, kluski z serem, sztuki pieczeni gotowanej w rosole, śledzie i inne ryby, zupę z suszonych owoców oraz słodycze. Lubawianie pili również napoje alkoholowe, takie jak: piwo jałowcowe, różne likiery, arak i wino z głogu. Często wznoszono toasty „Na zdrowie” albo „Pij z Bogiem”, a przybywających gości witano zwrotem: „Witamy do nas” lub „Witamy u nas”. Poza tym na ziemi lubawskiej znane były gry karciane w „solona” i „brudzbarta”. Młodzież lubiła się bawić w „zduna", „kręga", „pierścionka" lub „spodobańca". Ta ostatnia gra polegała na tym, że jeden z młodzieńców pytał siedzących w kole wraz z dziewczętami, która mu się podoba. Jeżeli któryś z chłopaków się nie pośpieszył z odpowiedzią, to dostawał   pydą „bez bary", czyli przez plecy [15].

Polecam moje stare artykuły:

Gwara ziemi lubawskiej

Muzeum Ziemi Lubawskiej

Uchrońmy od zapomnienia zanikający folklor i stroje z ziemi lubawskiej

Autor: Tomasz Chełkowski

Kontakt: 

ziemialubawska@protonmail.com

 

---

[1] Artykuł: Strój lubawski: oblicze etnograficzne [na:] www.lubawa.pl/ (oficjalna strona miasta Lubawa); Wiesław Niesiobędzki, Folklor i zwyczaje na ziemi lubawskiej [na:] www.ick.ilawa.pl/ (internetowa Encyklopedia Powiatu Iławskiego).

[2] Ibidem; Etnologia ziemi lubawskiej [w:] Falkowski Jan, Ziemia lubawska, Toruń 2006, s. 409.

[3] Język polski a gwara lubawska [w:] Falkowski Jan, op. cit., str. 376; Artykuł: Strój lubawski: oblicze etnograficzne [na:] www.lubawa.pl/ (oficjalna strona miasta Lubawa); Gwara regionu (lubawskiego) [na:] www.gwarypolskie.uw.edu.pl/ (Gwary polskie przewodnik multimedialny pod redakcją Haliny Karaś);

[4] Falkowski Jan, op. cit., str. 379, Wiesław Niesiobędzki, op. cit.

[5] Ibidem.

[6] Gwara regionu (lubawskiego) [na:] www.gwarypolskie.uw.edu.pl/ (Gwary polskie przewodnik multimedialny pod redakcją Haliny Karaś);

[7] Falkowski Jan, op. cit., str. 409; Wiesław Niesiobędzki, op. cit.

[8] Ibidem; Śmierć i pogrzeb [w:] Falkowski Jan, op. cit. Str. 415.

[9] Wiesław Niesiobędzki, op. cit.

[10] Ibidem,

[11] Falkowski Jan, op. cit., str. 417.

[12] Ibidem, Wiesław Niesiobędzki, op. cit.

[13] Falkowski Jan, op. cit., str. 417.

[14] Ibidem.

[15] Ibidem, Wiesław Niesiobędzki, op. cit.

Uchrońmy od zapomnienia zanikający folklor i stroje z Ziemi Lubawskiej

W tym miejscu zajmiemy się folklorem na Ziemi Lubawskiej. Dla wielu osób jest to niezrozumiałe pojęcie, więc w tym miejscu postaram się je wyjaśnić. Otóż słowo folklor pochodzi od angielskiego folk-lore i w dosłownym tłumaczeniu oznacza wiedzę ludu. Jest to bardzo szeroko rozumiane pojęcie, w skład którego wchodzi ubiór oraz sztuka ludowa, taniec, pieśni, literatura, baśnie, podania, legendy, gwara, przysłowia, a nawet obrządki pogrzebowe, obchodzenie świąt, magia, medycyna naturalna i wszystko to co dotyczy codziennego życia określonej społeczności – w tym wypadku mieszkańców Ziemi Lubawskiej[1].

Ziemia Lubawska, w czasach pogańskich zamieszkiwana przez pruskie plemiona Sasinów była obszarem pogranicza. We wczesnym średniowieczu było to pogranicze chrześcijańsko – pogańskie, a później tereny te należały do Państwa Zakonu Krzyżackiego w Prusach i znajdowały się blisko granicy z Polską. Po wojnie 13 – letniej (1454 – 1466) omawiane tereny powróciły do Polski, a po 1772 roku (I rozbiór Polski) zostały zabrane przez Prusy. W 1920 roku, kiedy uprawomocniły się decyzje traktatu wersalskiego lubawszczyzna w końcu znalazła się w granicach odrodzonej po latach zaborów II Rzeczypospolitej. Tereny te znajdowały się przy granicy polsko – niemieckiej i z tego powodu we wrześniu 1939 roku jako pierwsze padły ofiarą niemieckiej okupacji. Powodem przytoczenia „burzliwych” dziejów Ziemi Lubawskiej, która na przestrzeni wieków wpadała z „jednych rąk do drugich” jest uświadomienie czytelnikowi, że na terenach tych wytworzyła się pewna odrębność kulturowa, charakteryzująca się oprócz naleciałości własnymi cechami. Mieszkańcy przywiązali się do swojej Małej Ojczyzny, niezależnie od przynależności państwowej posługiwali się językiem polskim oraz swoim własnym lubawskim dialektem (gwarą), mieli swoje miejscowe wierzenia oraz zwyczaje. Dzięki badaniom wiemy, że wytwarzali również własne, charakterystyczne dla tego obszaru stroje[2].

Bardzo ciekawie przedstawia się sztuka ludowa mieszkańców Ziemi Lubawskiej, częściowo podobna do tej z sąsiedniej ziemi dobrzyńskiej, michałowskiej, chełmińskiej i Mazur. Do wytworów sztuki ludowej zaliczamy m.in. architekturę świecką i sakralną, sztukę figuralną, (czyli rzeźbę i malarstwo) związaną z kultami oraz tradycjami religijnymi, przedmioty związane z wyposażeniem domostw (np.: ozdoby i meble), wyroby garncarskie, wyroby odzieżowe i wszystkie inne przedmioty codziennego użytku wytwarzane przez okolicznych mieszkańców. Wiele z takich wyrobów dotrwało do naszych czasów i możemy je obejrzeć w regionalnych muzeach, których na terenie Ziemi Lubawskiej jest kilka. Na pierwsze miejsce wysuwają się oczywiście najbardziej znane Muzeum Ziemi Lubawskiej w Nowym Mieście Lubawskim oraz Muzeum Lokalne w Łąkorzu. Poza nim warto jeszcze odwiedzić Muzeum Etnograficzne znajdujące się we wsi Jeleń (gdzie znajduje się również siedziba władz Welskiego Parku Krajobrazowego) oraz Muzeum Pożarnictwa w Lidzbarku Welskim[3]. 

Ubiór mieszkańców lubawskiego pogranicza

Dotychczas ukazała się tylko jedna publikacja poświęcona odzieży mieszkańców Lubawy i okolic[4], w której autorka Wiesława Standara dokonała rekonstrukcji dawnych regionalnych strojów. Ta znana lubawska plastyczka w swojej pracy skupiła się przede wszystkim na odtworzeniu damskich oraz męskich ubrań ślubnych. Józef Śliwiński w przedmowie swojej książki tłumaczy, że „w świetle zachowanych przekazów właśnie stroje ślubne stanowiły tradycyjny, regionalny ubiór lubawskiej pary młodej mniej więcej do połowy XIX wieku (…)”. Później rozpoczął się stopniowy proces wypierania strojów regionalnych przez stroje wytwarzane w miejskich nowoczesnych fabrykach. Tradycyjna, ręcznie szyta odzież stała się ubiorem odświętnym i ostatecznie zanikła na przełomie XIX i XX wieku[5]. 

Musimy ze smutkiem stwierdzić, że w czasach obecnych strój ludowy z Ziemi Lubawskiej, podobnie jak stroje z innych regionów naszego kraju, po prostu nie istnieje. Sytuacja tradycyjnego ubioru przypomina trochę sytuację miejskich murów obronnych. W drugiej połowie XIX wieku strój tradycyjny został wyparty przez odzież fabryczną, a mury miejskie w Lubawie i Nowym Mieście Lubawskim rozebrane ponieważ uważano je za relikt przeszłości. Obecnie rozwój turystyki i rosnące zainteresowanie historią regionu sprawiły, że próbuje się odtworzyć zarówno regionalny ubiór jak i gotyckie mury obronne, które przyciągają wielu turystów – czego dobrym przykładem jest Toruń. W tym celu w 2006 roku powołano organizację Pro Artis Bono, której jednym z głównych zadań jest rekonstrukcja murów miejskich w Nowym Mieście Lubawskim. Z powodów finansowych do tej pory nie udało się zrealizować tego ambitnego przedsięwzięcia, które niewątpliwie za przyczyną turystów szybko by się zwróciło[6].   

 Pani Wiesława Standara próbując odtworzyć odzież mieszkańców Ziemi Lubawskiej stanęła przed bardzo trudnym zadaniem ponieważ nie miała możliwości zbadania jakichkolwiek zabytków związanych ze strojem tego regionu. W ani jednym regionalnym muzeum nie znalazła eksponatów tego typu. Co wcale nie oznacza, że nigdy ich tam nie było! Wiemy, że w okresie międzywojennym podjęto dwie próby odtworzenia odświętnych strojów noszonych przez mieszkańców Lubawy i okolicznych wsi. Pierwszą osobą, która podjęła się tego zadania był Bronisław Grzymowicz, lubawski działacz harcerski oraz nauczyciel. Pod jego kierownictwem, kilka lat przed atakiem Hitlera na II Rzeczypospolitą miejscowa grupa miłośników regionalizmu dokonała rekonstrukcji lubawskiego stroju ludowego, który przekazano do zbiorów Działu Etnograficznego Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Niestety rekonstrukcje te zaginęły podczas niemieckiej okupacji. Pozostały po nich tylko przekazy ustne, które w znacznym stopniu przyczyniły się do podjęcia ponownej próby odtworzenia dawnego ubioru przez plastyczkę z Lubawy[7].

            W tym miejscu należy dodać, że mieszkańcy Ziemi Lubawskiej nie stanowili całkowicie odrębnej społeczności wręcz przeciwnie poza swoimi wytworami byli narażeni na kulturowe oddziaływanie swoich sąsiadów. Najmniejszy wpływ na życie okolicznych mieszkańców miały ewangelickie Mazury, które graniczyły  z tymi ziemiami od północnego – zachodu. Natomiast duży wpływ wywarły oddziaływania kulturowe płynące z Mazowsza Płockiego, ziemi dobrzyńskiej, ziemi michałowskiej, a przede wszystkim z ziemi chełmińskiej. Pani Standara twierdzi, że nie powinno się traktować całej Ziemi Lubawskiej (chodzi o granice Falkowskiego) jako jednolitego regionu etnograficznego. Artystka podkreśla zarazem, że wiele elementów etnograficznych było niewątpliwie wspólnych dla całego regionu ale tylko okolice miasta Lubawa wytworzyły „(…) najbogatszy folklor pod względem autentyzmu, jak i bogactwa treści”[8].  

Mieszkańcy Lubawy, należący do biskupiego klucza lubawskiego stanowili najbardziej odrębny region Ziemi Lubawskiej. Z drugiej strony odrębność ta odbiegała bardziej od obszarów ziemi chełmińskiej, a mniej od okolic Nowego Miasta Lubawskiego i Lidzbarka Welskiego. Bardzo ładnie ujął to znany etnograf Władysław Łęga, który napisał: „Ciekawie kształtują się warunki etnograficzne na krańcach ziemi chełmińskiej (...) na pograniczu wschodnim spotykamy warstwy (...) które nie należą do zasięgu chełmińskiego, lecz lubawskiego"[9].

 

Pora przejść do wyglądu lubawskich strojów z XIX wieku. Jednym z tutejszych strojów odświętnych były dwuczęściowe garnitury, które ubierał mężczyzna podczas świąt kościelnych oraz pan młody (i goście?) na swoim ślubie. Ubiór męski oraz damski był zróżnicowany w zależności od użytych materiałów, kroju oraz wieku i zamożności mieszkańców. Chłopi, na co dzień nosili sukmanę, czyli długie do kostek lub kolan, rozszerzane poniżej pasa, z długimi do nadgarstków rękawami okrycie wierzchnie.  Pod sukmanę zakładano kamizelkę (zwaną bruszlac lub westka) - długą do pasa[10]. 

Charakterystycznym elementem lubawskiego stroju weselnego był wysoki okrągły kapelusz pilśniowy (filcowy) z aksamitnym sznurkiem oraz wysokie rogatki obszyte siwym barankiem. W XIX w noszono szerokie spodnie w kolorze modrym, czasem zielonym oraz płaszcze z dużym, pofałdowanym kołnierzem, zwane burką. Płaszcze z małym kołnierzem okoliczna ludność zwała zakiem. Mieszkańcy północnej i północno zachodniej Ziemi Lubawskiej nosili obcisłe bluzy z niebieskiego sukna, zapinane pod szyją na haftkę. Bluzy te zwano wamsami. Ostatnim elementem stroju pana młodego były buty, tzw. skorznie. Strój odświętny dodatkowo zdobiono różnokolorowymi dodatkami[11].

Dzięki badaniom Wiesławy Standary dowiedzieliśmy się również jak wyglądał odświętny strój damski, w którym najbardziej charakterystycznym elementem był czepek. Kobiety zamężne oraz panny młode nosiły czepki, których denka wyszywano złotem lub srebrem. Obwiązywano je różnej wielkości chustkami; zimą wielkimi grubymi, latem cienkimi i mniejszymi. Dziewczęta zaś nosiły na głowie tylko chustki lub też chodziły z gołą głową, opuszczając warkocze. Kolejnym elementem damskiej odzieży na terenie Ziemi Lubawskiej były: płócienna koszula z długimi rękawami, suknia (jednoczęściowa kieca) lub spódnica oraz stanik i fartuch. Bogatsze niewiasty zimą nosiły bogato zdobione kaftany, ze świecącymi guzikami. Jeśli zaś chodzi o damskie obuwie to panie z terenów lubawszczyzny latem zakładały na nogi tzw. trzewiki płytkie, a zimą sznurowane trzewiki skórzane. Uzupełnieniem stroju tak jak w wypadku odświętnej odzieży męskiej były różnobarwne dodatki[12].

Stanik kobiecy (po lewej) oraz damski czepek – rekonstrukcja Wiesławy Standary

(fot. Standara Wiesława, op. cit., s. 10)

   

  

Rekonstrukcja damskiego i męskiego stroju noszonego na Ziemi Lubawskiej w XIX wieku dokonana przez Wiesławę Standarę w 1977 roku

(fot. Standara Wiesława, op. cit., s. 7 - 9)

 

  

Od lewej: Rekonstrukcja damskiej i męskiej odzieży noszonej przez mieszkańców Ziemi Lubawskiej w pierwszej poł. XIX wieku (rys Marii Boguszewskiej opracowany na podstawie materiałów dra Aleksandra Błachowskiego (fot. Z biegiem Drwęcy…, przewodnik, s. 78); od prawej: Burka lniana, wykonana w Grabowie w 1890 roku. Jest jednym z eksponatów Muzeum Ziemi Lubawskiej w Nowym Mieście Lubawskim (fot. z archiwów własnych).

Zakończenie

Artykuł ten jest kolejnym z cyklu tekstów poświęconych lubawskiemu folklorowi. Okoliczni mieszkańcy powinni być dumni ze zwyczajów, gwary, strojów i kuchni, które przez setki lat aż do wybuchu II wojny światowej miały się dobrze. Dopiero ostatnie kilkadziesiąt lat zepchnęły naszą lokalną historię na pobocze. W okresie PRL-u nie przywiązywało się zbyt dużej wagi do regionalnej historii. Dziś mamy ogromną szansę na odbudowanie naszej lokalnej tożsamości, "reanimowanie" lubawskiej gwary, odtworzenie lokalnej kuchni oraz przyciągnięcie turystów na Ziemię Lubawską.

"Szacunek dla lokalnej historii, miłość do Małej Ojczyzny buduje i pomaga kochać Dużą Ojczyznę, którą jest Polska".

Nasz wielki rodak papież Jan Paweł II myślał podobnie: "Naród, który nie pamięta swojej historii, nie ma także swojej przyszłości" - JP II

---

[1] Hasło: Folklor [w:] Słownik Wyrazów Obcych, PWN, Warszawa 1993, s. 277; Folklor i sztuka ludowa [w:] Z biegiem Drwęcy…, przewodnik, s. 83.

[2] Ibidem, s. 83; Standara Wiesława, Tradycyjny strój lubawski, rekonstrukcja, Olsztyn 1984 ss. 13. Wersja elektroniczna:  http://www.lubawa.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=894&Itemid=51&limit=1&limitstart=1,, s. 5.

[3] Folklor i sztuka ludowa [w:] Z biegiem Drwęcy…, przewodnik, s. 85;

[4] Standara Wiesława, Tradycyjny strój lubawski, rekonstrukcja, Olsztyn 1984 ss. 13. Wersja elektroniczna: http://www.lubawa.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=894&Itemid=51&limit=1&limitstart=1.

[5] Standara Wiesława, op. cit., s. 2.

[6] Architektura [w:] Drwęca, styczeń – marzec 2007, nr 1, s. 6; Łęga Władysław, Ziemia…, s. 38.

[7] Standara Wiesława, op. cit., s. 2 – 3.

[8] Ibidem, s. 5.

[9] Łęga Władysław, Ziemia…, s. 460.

[10] Zwyczaje i wierzenia ludowe w Złotowie pod Lubawą [w:] Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu, T. VI, nr 5 i 6, s. 71; Standara Wiesława, op. cit., s. 7; hasło: Sukmana [w:] http://pl.wikipedia.org/wiki/Sukmana, 9 III 2010; Łęga Władysław, Ziemia…, s. 43 – 44.

[11] Zwyczaje i wierzenia ludowe w Złotowie…, s. 71; Łęga Władysław, Ziemia…, s. 44; Standara Wiesława, op. cit., s. 7.

[12] Ibidem, s. 7; Zwyczaje i wierzenia ludowe w Złotowie…, s. 71; Łęga Władysław, Ziemia…, s. 40 – 41.

Autor: Tomek

Kontakt: 

ziemialubawska@protonmail.com

Wszelkie prawa zastrzeżone!
Jeśli chcesz skorzystać z moich materiałów najpierw zapytaj mnie o zgodę ;)